Dnia 2 grudnia 1946 r. we Wrocławiu. Sędzia śledczy I rejonu Sądu Okręgowego we Wrocławiu z siedzibą we Wrocławiu, w osobie sędziego śledczego L. Sołtysika, z udziałem protokolanta J. Cyjaka, przesłuchał niżej wymienionego w charakterze świadka, bez przysięgi. Po uprzedzeniu świadka o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania i o treści art. 107 kpk, świadek zeznał, co następuje:
| Imię i nazwisko | dr Bolesław Olszewicz |
| Wiek | 53 lata |
| Imiona rodziców | Adolf i Maria |
| Miejsce zamieszkania | Wrocław, [...] |
| Zajęcie | profesor uniwersytetu (profesor geografii historycznej UWr.) |
| Wyznanie | ewangelickie |
| Karalność | niekarany |
| Stosunek do stron | obcy, bez przeszkód |
Zgodnie z zapowiedzią przygotowałem dla wykorzystania w celach sądowych listę strat kultury polskiej za okres 1939–1945, dotyczącą jedynie obszaru byłego Generalnego Gubernatorstwa. Do niniejszego protokołu dołączam trzy strony wyjaśnień oraz szczegółowy wykaz, obejmujący 88 stron maszynopisu, opracowanego przeze mnie na podstawie posiadanej w moim archiwum kartoteki.
Trzystronicowe wyjaśnienie oraz załącznik z wykazem osób są sporządzone wedle mej najlepszej wiedzy, z pełną świadomością, że materiał ten stanowi faktycznie prawdę i zawarte w nim fakty stanowiły dla mnie podstawę pracy naukowej, mającej się wydać drukiem w dziele pod tytułem Lista strat kultury polskiej. Załącznik, w formie 88 stron maszynopisu podnoszę do ważności zeznań sądowych.
Równocześnie dołączam wykaz kosztów i proszę o przyznanie mi ich.
Sędzia przyjął do protokołu obrachunek kosztów, wyjaśnienia podpisane przez dr. Bolesława Olszewicza oraz załącznik, składający się z 88 kart maszynopisu.
Spis niniejszy obejmuje 1675 nazwisk wybitniejszych osób, których śmierć w latach 1939– 1945 spowodowana została przez zbrodniczą politykę rządów okupacyjnych wobec ludności Rzeczypospolitej i to wyłącznie na terenie tzw. Generalnego Gubernatorstwa. Podane w nim zostały jedynie nazwiska osób znanych ze swej działalności społecznej na różnych polach życia kulturalnego Polski, jest to więc tylko drobna część ogólnych strat osobowych przez nią poniesionych, nawet na ograniczonym jak wyżej terytorium. Figurują tu tylko osoby, które bądź na terenie Generalnego Gubernatorstwa zginęły, bądź zostały z niego wywiezione do więzień i obozów na innym obszarze i tam zamordowane lub zamęczone.
Spis jest więc ograniczony co do terytorium, czasu i przyczyn śmierci (nie obejmuje osób zmarłych śmiercią naturalną oraz poległych w kampanii 1939 r.). Ma także – rzecz zrozumiała – usterki, wynikające czasem z braku ścisłych wiadomości. Sporządzony został na podstawie mej Listy strat kultury polskiej 1939–1945, ogłoszonej na łamach „Tygodnika Powszechnego”, zaś w formie książkowej obszerniejszej, ogarniającej ok. 4,3 tys. nazwisk – obecnie w druku będącej. W liście poniższej na zmarłych z bezpośredniej winy okupanta przypada 1380 osób, tj. 82 proc., a mianowicie:
osób proc.
zamordowanych przez okupanta i zależne od niego bandy 803 – 47,3
zamęczonych w obozach i więzieniach 521 – 31,0
zmarłych bezpośrednio po powrocie z więzień i obozów 42 – 2,5
zmarłych śmiercią samobójczą (w obawie prześladowań, mąk i tortur) 20 – 1,4
Podczas Powstania Warszawskiego zginęło 287 podanych poniżej osób (17,2 proc.), w innych wypadkach wojennych (poza kampanią 1939 r.) osób 11 (0,6 proc.).
Podział według zawodów osób podanych w spisie przedstawia się, jak następuje:
I. Profesorowie, docenci, siły pomocnicze naukowe szkół wyższych
i instytutów naukowych 249 (15,0 proc.)
II. Nauczycielstwo wszystkich stopni i działacze oświatowi 224 (13,5 proc.)
III. Prawnicy (sądownictwo i adwokatura) 178 (11,0 proc.)
IV. Literaci i dziennikarze 162 (10,0 proc.)
V. Duchowieństwo świeckie i zakonne 149 (9,5 proc.)
VI. Działacze społeczni 117 (7,1 proc.)
VII. Technicy 107 (6,5 proc.)
VIII. Działacze gospodarczy 104 (6,3 proc.)
IX. Lekarze 102 (6,2 proc.)
X. Artyści plastycy 74 (4,5 proc.)
XI. Działacze polityczni 51 (3,1 proc.)
XII. Artyści teatralni i filmowi 39 (2, 4 proc.)
XIII. Artyści muzycy 35 (2,0 proc.)
XIV. Urzędnicy 30 (1,8 proc.)
XIV. Oficerowie 14 (0,8 proc.)
Zwrócić należy uwagę na trudności wyodrębnienia powyższych kategorii osób, które w gruncie rzeczy należą czasem do dwóch grup (np. księża profesorowie wydziałów teologicznych uniwersytetów lub lekarze profesorowie wydziałów medycznych podani tylko w rubryce I). Wniosek, jaki bezpośrednio wysnuć można z powyższego: okupant dążył do biologicznego wyniszczenia ludności Rzeczypospolitej, [a] w pierwszym rzędzie celował w mózg narodu polskiego.
Dr Bolesław Olszewicz
profesor Uniwersytetu Wrocławskiego
Wrocław, dnia 28 listopada 1946 r.
Wobec wydania drukiem przez profesora Bolesława Olszewicza Listy strat kultury polskiej (1.9.1939–1.3.1946) w wydawnictwie Arcta Warszawa, załącznika do niniejszego protokołu
| do akt sprawy nie dołączono. Wydawnictwo | Lista strat | włączone zostało do materiałów |
| w sprawie Bühlera. | ||
| Kraków, 12 kwietnia 1948 r. |